Şema Terapi: Uyumsuz Şemalar, Modlar ve Nörobiyolojik Temeller
İmkânlarımız olmasına rağmen neden benzer duygusal tıkanıklıkları veya ilişki sorunlarını tekrar tekrar yaşarız? Dr. Jeffrey E. Young tarafından geliştirilen Şema Terapi, bu soruya Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT), Bağlanma Kuramı ve Gestalt ekollerini birleştirerek yanıt veren kanıta dayalı (evidence-based) bir yaklaşımdır (Young et al., 2003).
1. Erken Dönem Uyumsuz Şemalar
Çocukluk ve ergenlik döneminde güvenli bağlanma, özerklik, adil sınırlar ve özgür ifade gibi temel duygusal ihtiyaçların karşılanmaması durumunda Erken Dönem Uyumsuz Şemalar oluşur.
Şemalar; bireyin kendisi ve dünya hakkında geliştirdiği katı zihinsel haritalardır. Terk Edilme, Kusurluluk, Duygusal Yoksunluk veya Yüksek Standartlar gibi şemalar, yetişkinlikte ilişkileri ve karar alma süreçlerini olumsuz etkiler (Young et al., 2003).
2. Şema Modları: Anlık Duygusal Durumlar
Şemalar arka plandaki köklü kalıplar iken, belirli tetikleyicilerle anlık olarak ortaya çıkan duygusal ve davranışsal tepkilere Şema Modları denir (Arntz & Jacob, 2012):
Çocuk Modları: İncinmiş, Kızgın veya Dürtüsel Çocuk.
Uyumsuz Başa Çıkma Modları: Teslim Olucu, Kaçınan veya Aşırı Telafi Edici.
Ebeveyn Modları: Cezalandırıcı veya Talepkar Ebeveyn.
Sağlıklı Modlar: Sağlıklı Yetişkin ve Mutlu Çocuk. (Terapi, Sağlıklı Yetişkin modunu güçlendirmeyi hedefler.)
3. Nörobiyoloji ve Yaşantısal Teknikler
Erken dönem duygusal anılar, beynin derinliklerindeki Limbik Sistem (Amigdala) ve bedensel hafızada saklanır. Bu nedenle sadece zihinsel farkındalık tek başına yeterli olmayabilir.
Şema Terapide kullanılan teknikler, geçmiş anıların nörolojik düzeyde yeniden işlenmesini (reconsolidation) ve amigdalanın aşırı tepkisinin yatışmasını sağlar (Arntz, 2012; Gunter & Bodner, 2015).
4. Klinik Kanıtlar ve Başarı Oranları
Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu: Çok merkezli klinik çalışmalarda, Şema Terapinin terk edilme korkusu ve öz-kıyım riskini anlamlı düzeyde düşürdüğü gösterilmiştir (Giesen-Bloo et al., 2006).
Kişilik Bozuklukları: Araştırmalar, Şema Terapinin kronik kişilik sorunlarında %65-75 oranında yüksek bir remisyon (iyileşme) sağladığını doğrulamaktadır (Bamelis et al., 2014).
Kronik Depresyon ve Anksiyete: Standart tedavilere dirençli veya tekrarlayan depresyon vakalarında nüks riskini azaltmada etkilidir (Taylor et al., 2017).
Sonuç
Şema Terapi, çocukluk yaşantılarının getirdiği katı kalıpları fark etmemizi ve bunları Sağlıklı Yetişkin perspektifiyle dönüştürmemizi sağlayan nörobiyolojik ve ampirik temelleri güçlü bir psikoterapi rehberidir.
Referanslar
Arntz, A. (2012). Imagery rescripting as a therapeutic technique. Journal of Experimental Psychopathology, 3(2), 189-208.
Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema therapy in practice. John Wiley & Sons.
Bamelis, L. L., et al. (2014). Results of a multicenter RCT of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.
Giesen-Bloo, J., et al. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: RCT of schema-focused therapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649-658.
Taylor, C. D., et al. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 54, 217-225.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.